Plastiklərdə istifadə olunan BPA insulin həssaslığını azaldır
Plastik və qida qablaşdırmalarında istifadə olunan bisfenol A-nın (BPA) təhlükəsiz hesab edilən dozada belə insulin həssaslığını azalda biləcəyi müəyyənləşdirilib.
AFN.az xəbər verir ki, qida və içki qablaşdırmalarında geniş istifadə olunan sənaye kimyəvi maddəsi BPA-nın orqanizmə daxil olduqda insulin həssaslığına təsir göstərə biləcəyi ortaya çıxıb.
Bisfenol A dünyada ən böyük həcmdə istehsal olunan kimyəvi maddələrdən biridir. O, 1960-cı illərdən etibarən çoxsaylı plastik qablaşdırmaların, eləcə də bir sıra qida və içki qutularının daxili səthini örtən epoksi qatranların istehsalında istifadə olunur.
Bəzi hesablamalara görə, BPA o qədər geniş yayılıb ki, ABŞ əhalisinin 90 faizindən çoxunun sidiyində bu maddəyə rast gəlinir.
Bu maddə həqiqətən təhlükəsizdirmi?
ABŞ-də qüvvədə olan sağlamlıq qaydaları BPA-nı təhlükəsiz hesab etsə də, insanlarla aparılan ilk eksperimental tədqiqat aşağı dozada belə BPA qəbulunun qısa müddətdə insulinə həssaslığı azalda biləcəyini göstərib.
Tədqiqatın baş müəllifi və diabet üzrə araşdırmaçı Todd Hagobian 2024-cü ildə Amerika Diabet Assosiasiyasının Elmi Sessiyalarında ilkin nəticələri təqdim edərkən diabetin ABŞ-də əsas ölüm səbəblərindən biri olduğunu və xəstəliyin yaranmasına təsir edən ən kiçik amillərin belə öyrənilməsinin mühüm əhəmiyyət daşıdığını bildirib.
Hagobian BPA ilə təması azaltmağın diabet riskini aşağı salıb-salmadığını görməyin onlar üçün də təəccüblü olduğunu qeyd edib. O, bunun üçün paslanmayan polad və ya şüşə butulkalardan, BPA-sız qutulardan istifadə etmək kimi üsulları nümunə göstərib.
Tədqiqatın nəticələri “Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” jurnalında dərc olunub.
Randomizə edilmiş, ikiqat kor klinik tədqiqatda 40 gənc yetkin ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin (EPA) ömürboyu məruz qalma üçün müəyyən etdiyi təhlükəsiz BPA dozasına və ya plaseboya məruz qoyulub.
Beş günün sonunda BPA qəbul edən qrupda periferik insulin həssaslığı 9 faiz azalıb, plasebo qrupunda isə cüzi artım müşahidə olunub.
Çoxsaylı heyvan və müşahidə xarakterli tədqiqatlar BPA ilə metabolik sağlamlıq arasında əlaqəyə işarə etsə də, bu əlaqəni eksperimental şəkildə sınaqdan keçirən araşdırmaların sayı az olub.
Kaliforniya Politexnik Dövlət Universiteti (CPSU) və Ratgers Universitetinin tədqiqatçıları yeni nəticələrin qısa müddətli ağız yolu ilə BPA qəbulunun insanlarda insulin həssaslığını poza biləcəyinə dair ilk eksperimental sübut olduğunu bildiriblər.
Alimlər nəticələrin klinik və ictimai səhiyyə baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını, hazırda təhlükəsiz hesab edilən dozalarda belə BPA-ya məruz qalmanın insulin müqavimətinin inkişafına töhfə verə biləcəyini qeyd ediblər.
Bununla belə, nəticələrin ümumi əhaliyə nə dərəcədə şamil edilə biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün daha geniş tədqiqatlara ehtiyac olduğu vurğulanıb.
Tədqiqatçılar əvvəlki epidemioloji, heyvan və insan araşdırmaları ilə yanaşı, yeni nəticələrin də tənzimləyici qurumların BPA üçün müəyyən etdiyi istinad dozasını yenidən nəzərdən keçirməsinə ehtiyac olduğunu göstərdiyini bildiriblər.
ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi BPA üçün ömürboyu təhlükəsiz hesab edilən həddi bədən çəkisinin hər kiloqramına gündə 0,05 milliqram müəyyən edib.
Bu həddən aşağı dozada BPA-nın nəzərəçarpacaq zərər törətməsinin gözlənilmədiyi bildirilir. Lakin bu göstərici ilk dəfə 1988-ci ildə müəyyən edilib və həmin vaxtdan elmi məlumatlarda əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verib.
Alimlər BPA-nın orqanizmdə estrogen hormonunu təqlid edə bildiyini və bunun potensial zərərli təsirlərə səbəb ola biləcəyini təxminən bir əsrdir bilirlər.
1990-cı illərdə isə tədqiqatçılar BPA-nın qızdırılmış polikarbonat qablaşdırmalardan qida və içkilərə keçdiyini aşkar ediblər. Sonrakı araşdırmalar BPA-nın insan hüceyrələrində estrogenə bənzər təsir göstərə bildiyini ortaya qoyub.
1997-ci ildə canlı heyvanlar üzərində aparılan ilk tədqiqatda hamilə siçanlara hər gün aşağı dozada BPA verilməsinin erkək balalarda mənfi reproduktiv təsirlərə səbəb olduğu müəyyənləşdirilib.
Sonrakı onilliklər ərzində aparılan minlərlə heyvan tədqiqatında da aşağı dozada BPA-nın mənfi təsirləri göstərilib.
Bundan başqa, insanlar arasında aparılan genişmiqyaslı araşdırmalar daha yüksək BPA təsirinin sonsuzluq və reproduktiv problemlər, neyroinkişaf dəyişiklikləri, ürək-damar xəstəlikləri, 2-ci tip diabet və insulin müqaviməti kimi bir sıra sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli olduğunu göstərib.
Bu isə BPA-nın sadalanan problemlərin hamısına mütləq səbəb olduğu anlamına gəlmir. Lakin artan narahatlıqlar səbəbindən BPA ABŞ-də körpə butulkaları və uşaq öyrədici stəkanlarının istehsalında istifadədən çıxarılıb.
Bununla yanaşı, bəzi sübutlar sağlam yetkin insanlarda belə EPA-nın hazırda təhlükəsiz hesab etdiyi dozalarda arzuolunmaz təsirlərin yarana biləcəyinə işarə edir.
Məsələn, 2019-cu ildə CPSU tədqiqatçıları universitet yaşında olan 11 iştirakçının qatıldığı randomizə edilmiş araşdırma aparıb. Plasebo ilə müqayisədə aşağı dozada ağız yolu ilə qəbul edilən BPA-nın qlükoza və insulin səviyyələrinə qısamüddətli təsir göstərdiyi müəyyən edilib.
Lakin həmin nəticələr problemin insulin ifrazından, yoxsa insulin həssaslığından qaynaqlandığını müəyyənləşdirməyə imkan verməyib.
Bundan sonra tədqiqat qrupu daha dəqiq insulin ölçmələrindən istifadə edərək 40 sağlam gənc yetkin üzərində beş gün davam edən daha geniş araşdırma aparıb.
İştirakçıların yarısı təsadüfi seçimlə gündəlik plasebo qəbul edib, digər yarısına isə EPA-nın təhlükəsiz hesab etdiyi hədd daxilində aşağı dozada BPA verilib. Bütün iştirakçılar eyni qidalanma rejiminə əməl ediblər.
Gözlənildiyi kimi, gündəlik BPA qəbul edən iştirakçıların sidiyində kimyəvi maddənin konsentrasiyası daha yüksək olub.
Beş günün sonunda bu qrupda periferik toxumalarda insulin həssaslığında da nəzərəçarpacaq azalma müşahidə edilib.
Maraqlıdır ki, estrogenin bu azalmanı izah etməsi ehtimalı aşağı qiymətləndirilib.
Tədqiqatçılar periferik toxumalardakı və qaraciyərdəki insulin həssaslığını tam şəkildə bir-birindən ayıra bilməsələr də, qaraciyər insulin həssaslığını qiymətləndirmək üçün geniş istifadə olunan ölçü göstəricisində hər hansı fərq aşkar etməyiblər.
Komanda bunun BPA-nın skelet əzələlərində insulin tərəfindən stimullaşdırılan qlükoza metabolizminə müdaxilə etmiş ola biləcəyini göstərdiyini bildirib.
Əvvəllər BPA ilə insulin müqaviməti arasındakı əlaqəyə dair sübutlar əsasən müşahidələrə əsaslanırdı. Yeni araşdırmanın ikiqat kor, plasebo nəzarətli və randomizə edilmiş klinik tədqiqat olması isə mümkün səbəb-nəticə əlaqəsinin daha əvvəl heç olmadığı qədər dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verib.
Bununla belə, araşdırmaya universitet yaşında gənc yetkinlərin cəlb edilməsi nəticələrin bütün cəmiyyətə şamil edilməsini məhdudlaşdırır.
Tədqiqat qrupu “BPA-nın piylənməsi və ya prediabeti/2-ci tip diabeti olan insanlarla necə qarşılıqlı təsir göstərdiyi aydın deyil və bu məsələ əlavə araşdırma tələb edir” deyə bildirib.
Toplanan sübutlar fonunda BPA-nın Avropada əksər qida və içki məhsullarında istifadəsinə artıq icazə verilmir.
ABŞ-dəki tənzimləyici qurumlar isə BPA-nı 10 ildən artıqdır yenidən qiymətləndirməyib.
Bu il ABŞ qanunvericiləri qida qablaşdırmalarında BPA-nın istifadəsini qadağan etməyi nəzərdə tutan “Qidalarda Toksik Maddələr Yox Qanunu” adlı qanun layihəsi təqdim ediblər.
Qanunun əvvəlki versiyaları isə nəticəsiz qalıb.
