Azərbaycanda erkən nikahlar azalır, yoxsa "gizlənir"?
Son günlərdə medianın gündəmini sarsıdan 15 yaşlı uşağın ana olması xəbəri çox ciddi problemin həllində hələ çətinlik çəkdiyimizi ortaya qoydu. Cəmiyyət olaraq hələ də ən həssas nöqtəmizdən yaralı olduğumuz bu faktla bir daha üzə çıxdı. Bu hadisə sübut edir ki, qanunların sərtliyi və inzibati nəzarətin güclənməsinə baxmayaraq, bəzi stereotiplər hələ də hüququn əlçatmaz olduğu qaranlıq künclərdə yaşamağa davam edir.
2025-ci il üzrə yekun və 2026-cı ilin birinci rübü üzrə açıqlanan statistik rəqəmlərin analizi iki fərqli reallığı ortaya qoyur: dövlətin artan inzibati nəzarəti və cəmiyyətin daxilində kök salmış gizli müqavimət.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin 2025-ci ildə araşdırdığı 60 haldan 41-nin qarşısının alınması, dövlət mexanizminin hadisə yerinə yetişmə sürətinin artdığını göstərir. Lakin bu rəqəm eyni zamanda qorxulu bir sualı doğurur: Niyə hələ də ailələr 2026-cı ildə uşaqlarını tez ərə verməyə cəhd edir?
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları göstərir ki, 2026-cı ilin yanvarında ümumi nikahların sayı kəskin azalıb (1000 nəfərə düşən əmsal 5,4-dən 3,4-ə enib). Bu azalma ilk baxışda "erkən nikahların da azalması" kimi yozula bilər. Lakin unutmamalıyıq ki, rəsmi nikahların azalması toy mərasimlərinin azalması demək deyil. Bu, sadəcə olaraq rəsmi qeydiyyatdan kənar, kəbin kəsilməsi yolu ilə qurulan kölgə ailələrin sayının artma riskindən də xəbər verə bilər.
2026-cı ilin ilk rübündə Xaçmaz, Goranboy və Ağdamda qarşısı alınan faktlar göstərir ki, problem hələ də regional xarakter daşıyır. DSK-nın doğum statistikası da təsdiqləyir ki, 15-17 yaşlı analar tərəfindən dünyaya gətirilən uşaqların böyük hissəsi məhz bu iqtisadi rayonların payına düşür.
Burada əsas tənqidi məqam dövlətin mübarizə metodudur. AQUPDK-nın hazırladığı "Risk Xəritəsi" təqdirəlayiq olsa da, mübarizə hələ də "yanğınsöndürmə" üsulu ilə aparılır. Yəni, bir nikahın qarşısı alınır, amma həmin qızın təhsilə qayıtması, iqtisadi asılılıqdan xilas olması və ailənin düşüncə tərzinin dəyişməsi üçün sistemli bir mexanizm hələ də kağız üzərində qalır.
Statistika Komitəsinin hesabatlarında ən sarsıdıcı məqam boşanmaların sayının yüksək qalmasıdır (2026-cı il yanvar: 1779 boşanma). Erkən yaşda qurulan nikahların böyük bir qismi qısa müddətdə psixoloji və iqtisadi çətinliklər səbəbindən dağılır. Bu isə cəmiyyətə daha ağır sosial yük – təhsilsiz, peşəsiz gənc analar və natamam ailələrdə böyüyən uşaqlar ordusu qazandırır.
Hər iki komitənin rəqəmlərini birləşdirdikdə ortaya çıxan nəticə budur: Azərbaycanda erkən nikah problemi formasını dəyişir. Ailələr artıq qanunla mübarizə aparmaq deyil, qanundan yayınmaq yolunu seçirlər. Bəs buna necə nəzarət etmək olar?
Mütəxəssislər təklif edirlər ki, məktəbdən yayınan hər bir 7-11-ci sinif şagirdi üçün avtomatik monitorinq sistemi qurulsun. Bundan başqa, erkən nikah faktı təsdiqlənən ailələrə verilən bütün sosial yardımların kəsilməsi və ciddi maliyyə sanksiyaları tətbiq edilməsi də təkliflər sırasındadır. Bu istiqamətdə reablitasiya da ciddi şərtdir. Qarşısı alınan nikahların sayı ilə deyil, təhsilə qayıdan qızların sayı ilə hesabat verilməlidir.
Statistika rəqəmlərdən ibarət ola bilər, amma hər rəqəmin arxasında yarımçıq qalmış bir ömür dayanır. 2026-cı ilin rəqəmləri bizə deyir ki, mübarizə üsulları yenilənməsə, biz hələ uzun illər "reaksiyalarla" təsəlli tapacağıq.
Həbibə ABDULLA
