Yeni "Toxumçuluq haqqında" qanun köhnə problemləri həll edə biləcəkmi? - ŞƏRH
2024-cü ildə Azərbaycanda 51,2 min hektar toxumluq taxıl sahəsində aprobasiya aparılıb. Onun 16,5 min hektarı — təxminən üçdə biri — standartlara uyğun olmadığı üçün çıxdaş edilib. Bu rəqəm göstərir ki, toxumçuluğun qarşısındakı problem təkcə qanunun olmamasından ibarət deyil.
Milli Məclisin iyulun 14-də qəbul etdiyi, Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi "Toxumçuluq haqqında" qanun məhz bu boşluğu doldurmaq iddiasındadır. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin yaydığı rəsmi şərhə görə, 6 fəsil və 27 maddədən ibarət sənəd Nazirliyin və Aqrar Xidmətlər Agentliyinin mütəxəssislərinin təklifləri, həmçinin beynəlxalq təcrübə əsasında hazırlanıb. Qanunla toxum kateqoriyaları beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılır, ilk dəfə ting kateqoriyaları da hüquqi tənzimləməyə daxil edilir, seleksiya nailiyyətləri üzrə müəllif hüquqlarının qorunması gücləndirilir.
Rəsmi hədəflər aydındır: yerli istehsal artmalı, idxaldan asılılıq azalmalı, fermerin keyfiyyətli toxuma çıxışı yaxşılaşmalı, məhsuldarlıq yüksəlməlidir. Bəs bu hədəflərə çatmaq üçün qanunun özündə hansı mexanizmlər var, hansılar isə hələ də sahənin öz üzərinə düşür?
Sertifikatlaşdırma var, bəs tələbat nə qədər qarşılanır?
Aqrar Xidmətlər Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə 80 min tondan çox toxum və 7 milyona yaxın ting sertifikatlaşdırılıb — bu, kifayət qədər böyük rəqəmdir. Amma buğda ilə bağlı digər göstərici fərqli mənzərə göstərir: deputat Vüqar Bayramovun ötən ay açıqladığı məlumata görə, ölkədə buğda ehtiyatı 3,343 milyon ton, istehsal 1,649 milyon ton, toxumluq buğdanın həcmi isə cəmi 111,447 min tondur — ümumi istehsalın 6,7 faizi. Tərəvəzdə fərq daha kəskindir: 1,838 milyon ton istehsala qarşı 1,063 min ton toxum ehtiyatı.
Toxumluq buğda ilə ümumi istehsal fərqli anlayışlardır, ona görə bu rəqəmlərə birbaşa "azdır" demək düzgün olmaz. Amma onlar ölkənin toxum bazasının genişləndirilməsi üçün hələ ciddi ehtiyat olduğunu göstərir.
Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli qanunun qəbulunu müsbət addım sayır, lakin xəbərdarlıq edir: "Yeni qanunun qəbulunu müsbət addım hesab etmək olar, amma qanunun mətninin dəyişməsi ilə toxumçuluq sahəsində problemlərin avtomatik həll olunacağını düşünmək doğru deyil. Nazirliyin açıqlamasında elektron reyestr, risk əsaslı nəzarət, sertifikatlaşdırma, GMO toxumlara nəzarət, peşəkar fəaliyyət meyarları və yerli istehsalın təşviqi kimi kifayət qədər çox yenilik sadalanır. Bunların hamısı kağız üzərində düzgün mexanizmlərdir. Amma əsas məsələ bu mexanizmlərin fermerin gündəlik həyatında nəyi dəyişəcəyidir.
Fermer üçün ən böyük praktik fayda keyfiyyətli toxum haqqında etibarlı məlumatın əlçatan olması və bazarda saxta, keyfiyyətsiz və sertifikatsız toxumların qarşısının alınması ola bilər. Elektron reyestr düzgün işləsə, fermer aldığı toxumun sortunu, keyfiyyətini və sertifikatını yoxlaya biləcək. Bu, xüsusilə toxum bazarında şəffaflığın artırılması baxımından vacibdir. Çünki keyfiyyətsiz toxumun nəticəsini fermer yalnız məhsul yığımı zamanı görür və həmin vaxta qədər çəkdiyi xərc artıq geri qayıtmır."
"Toxum əməliyyatçısı" bazarı necə dəyişəcək?
Qanunun ən yeni tərəflərindən biri "toxum əməliyyatçısı" anlayışıdır — istehsalçıdan tutmuş emal, saxlama, daşıma, ticarət, idxal və ixracla məşğul olan bütün subyektləri vahid çərçivəyə salır. Nazirliyin şərhinə əsasən, əməliyyatçılar risk səviyyəsinə görə yüksək, orta və aşağı qruplara bölünəcək və yoxlamalar məhz bu bölgüyə əsaslanacaq — məqsəd resursları səmərəli bölüşdürmək və sahibkarları əsassız yoxlamalardan qorumaqdır.
Bu, nəzarəti sistemləşdirmək baxımından məntiqlidir. Amma həmsöhbətimizin vurğuladığı kimi, əsas sual mexanizmin kağızdan kənarda necə işləyəcəyidir: "Qanunun ən böyük problemi onun icra mexanizmlərində ola bilər. Keyfiyyətli toxum istehsal etmək üçün təkcə hüquqi çərçivə kifayət etmir. Seleksiya, elmi tədqiqat, laboratoriyalar, müasir toxum emalı və saxlanması infrastrukturu, suvarma, aqronom dəstəyi, maliyyələşmə və bazara çıxış imkanları paralel şəkildə inkişaf etdirilməlidir. Əks halda qanunda "keyfiyyətli toxum istehsalının təşviqi" yazılacaq, amma fermer yenə də bazarda keyfiyyətli toxumu tapmaqda çətinlik çəkəcək.
Digər mühüm məsələ yerli toxum istehsalının iqtisadi cəhətdən cəlbedici edilməsidir. Əgər yerli toxumçu idxal olunan toxumla qiymət və keyfiyyət baxımından rəqabət apara bilmirsə, yalnız qanunla onu bazarda gücləndirmək mümkün deyil. Burada subsidiyalar, güzəştli kreditlər, laboratoriya və sertifikatlaşdırma xərclərinə dəstək, seleksiya fəaliyyətinə investisiya və uzunmüddətli dövlət proqramları lazımdır.
Fermer baxımından nəticə bir meyarla ölçülməlidir: yeni qanundan sonra fermer daha keyfiyyətli toxumu daha asan və münasib qiymətə əldə edə biləcəkmi? Əgər cavab "bəli" olacaqsa, qanunun real faydası da olacaq. Əgər fermer yenə yüksək qiymətə toxum alacaq, keyfiyyətinə tam əmin olmayacaq və məhsuldarlıq problemi yaşayacaqsa, onda hüquqi dəyişikliklərin praktik effekti məhdud qalacaq.
Ona görə də qanunun qəbulunu son nəticə kimi yox, başlanğıc kimi qiymətləndirmək lazımdır. Qanun qaydaları müəyyən edir, amma toxumçuluğu inkişaf etdirən əsas amil həmin qaydaların arxasında real maliyyə, infrastruktur, elm, nəzarət və bazar dəstəyinin olmasıdır. Əks halda bu çox gözəl yazılmış qanun ola bilər, amma sahədə fermerin və toxumçunun problemi əvvəlki kimi qala bilər."
Özəl sektor artıq hərəkətdədir
A.Nəsirlinin qeyd etdiyi özəl investisiya bu gün tamamilə nəzəri deyil — sahədə artıq konkret addımlar atılıb. Bunun kiçik miqyaslı, amma real nümunəsi var: Sabirabad Sənaye Məhəlləsindəki "Azera Toxumçuluq" MMC-nin illik istehsal gücü 500 ton yonca, 800 ton hibrid qarğıdalı, 350 ton hibrid günəbaxan, 2 min ton arpa və 2 min ton buğda toxumu təşkil edir; layihəyə 2,5 milyon manat qoyulub. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə də hərəkət var — 2025-ci ildə 9 640 hektar toxumluq əkin sahəsi bəyan edilib və 2 466,6 ton buğda toxumu sertifikatlaşdırılıb.
Bunlar ölkənin toxum bazasını genişləndirmək üçün artıq müəyyən potensialın mövcud olduğunu göstərir. Amma ayrı-ayrı müəssisələrin sayı ilə ölkənin ümumi toxum ehtiyacı arasında hələ böyük fərq var.
Nəticəni nə göstərəcək
16,5 min hektarlıq çıxdaş rəqəmi sübut edir ki, məsələ təkcə "daha çox toxum" deyil, "daha keyfiyyətli toxum"dur — sort təmizliyi, xəstəliklərə davamlılıq, düzgün aprobasiya və sertifikatlaşdırma bir zəncirin halqalarıdır.
Bir-iki ildən sonra qanunun real nəticəsini bu göstəricilər göstərəcək: yerli istehsal nə qədər artıb, idxalın payı azalıbmı, standartlara uyğun olmayan sahələrin payı düşübmü, sertifikatlı toxumdan istifadə edən fermerlərin sayı artıbmı, özəl investisiyalar çoxalıbmı — və ən vacibi, fermer bunu öz gəlirində hiss edibmi.
Beləliklə, A.Nəsirlinin də vurğuladığı kimi, qanun bu problemi həll edən son mərhələ deyil, başlanğıc nöqtəsidir. Hüquqi çərçivə seleksiya, laboratoriya, özəl investisiya, subsidiya və fermer tələbi ilə tamamlanarsa, real dönüş mümkündür.
Həbibə ABDULLA
