Dillər yox olduqca bəşəriyyətin ortaq yaddaşı da silinir
Dünyada danışılan təxminən 7 min dilin 40 faizi yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Dilin nəsildən-nəslə ötürülməsinin kəsilməsi bir çox icma üçün yalnız dilin deyil, mədəni kimliyin, şifahi tarixin və təbiətə dair nəsillər boyu toplanmış yerli biliklərin də itirilməsi deməkdir.
AFN.az xəbər verir ki, e.ə. 1000-ci ildən eramızın 1000-ci ilinə qədər dilin qızıl dövrü adlandırılan, bəşər tarixində bu sahədə müxtəlifliyin zirvəyə çatdığı dövrdə dünya üzrə 30 min ilə 75 min arasında dilin danışıldığı təxmin edilir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatının (UNESCO) məlumatlarına görə, dünya üzrə danışılan dillərin təxminən 40 faizi müxtəlif dərəcələrdə təhlükə altındadır.
Bunların böyük hissəsi iqtisadi təzyiqlər, şəhərləşmə, məcburi miqrasiya, təhsil siyasətləri və qlobal miqyasda yayılan dominant dillər səbəbindən yeni nəsillərə ötürülə bilmir. Dilin nəsildən-nəslə ötürülməsinin kəsilməsi bir çox icma üçün yalnız dilin deyil, mədəni kimliyin, şifahi tarixin və təbiətə dair nəsillər boyu toplanmış yerli biliklərin də itirilməsi deməkdir.
Bu gün icmalar tərəfindən danışılmayan latın, sanskrit, qədim yunan, şumer və het dilləri geridə qoyduqları yazılı mətnlər və mədəni irs sayəsində bəşər tarixinin, sivilizasiyaların və dillərin inkişafının anlaşılmasına işıq tutur.
Təhlükə altında olan dillərin ailə daxilində uşaqlara ötürülməsinin təşviq edilməsi, son danışanları hələ həyatda olan dillərin səs yazıları və yazılı əsərlərinin qeydə alınaraq qorunması, yerli dillərin qədim dövrə aid hesab edilməsinin qarşısının alınması və onların mədəni zənginlik kimi qəbul edilməsinin təmin olunması böyük əhəmiyyət daşıyır.
Uzun illərdir dünyanın müxtəlif bölgələrində təhlükə altında olan dillərlə bağlı sahə tədqiqatları aparan Avstraliya Milli Universitetinin dilçilik professoru Nikolas Evans Anadolu Agentliyinin müxbirinə təhlükə altında olan dillərin yalnız müxtəlif ünsiyyət vasitələri olmadığını deyib.
Dünyanı yalnız geniş yayılmış bir neçə dil üzərindən anlamağa çalışmağın böyük yanlışlıq olduğuna diqqət çəkən Evans “Yer üzündəki bütün dillərə baxdıqda insan olmağın düşündüyümüzdən daha çox yolu olduğunu görürük” deyib.
London Universitetində kiçik və təhlükə altında olan dillərlə bağlı araşdırmalar aparan dilçi Julia Sallabank da dillərin tarix boyu yox olduğunu, lakin son illərdə bu prosesin sürətləndiyini bildirib.
Sallabank iqtisadi, sosial və siyasi təzyiqlər səbəbindən bir çox icmanın ana dillərindən imtina edərək daha geniş yayılmış dillərə yönəldiyini bildirərək, “Bir dili öyrənmək üçün digərindən imtina etməyimiz lazım deyil. Buna görə də çoxdilliliyi təşviq etməliyik” deyib.
İnsanların həm irs dillərini qoruya, həm də yeni dillər öyrənə biləcəklərini bildirən Sallabank çoxdilliliyin fərdlər və cəmiyyətlər üçün mühüm qazanc təmin etdiyini, uşaqların təhsil uğurlarını dəstəklədiyini və yaşlılıq dövründə demensiya əlamətlərinin ortaya çıxmasını gecikdirə bildiyinə dair araşdırmaların olduğunu söyləyib.
Sallabank birdilliliyin istisna, çoxdilliliyin isə dünya üzrə geniş yayılmış reallıq olduğuna diqqət çəkib.
Sallabank təhlükə altında olan dillərlə bağlı aparılan akademik sənədləşdirmə işlərinin əhəmiyyətli olduğunu, lakin bunun təkbaşına kifayət etmədiyini vurğulayaraq, dilin canlandırılması işlərində yerli icmaların həlledici rol oynadığını və hökumətlərin prosesə cəlb olunmasının kritik əhəmiyyət daşıdığını bildirib.
Uğurlu nümunələrdən birinin Men adasında danışılan manks dili olduğunu deyən Sallabank son ana dili danışan şəxsin 1974-cü ildə vəfat etməsinə baxmayaraq, arxiv qeydləri və yerli idarəetmənin dəstəyi ilə dilin yenidən öyrədilməyə başlandığını, bu gün yüzlərlə şagirdin təhsilini manks dilində davam etdirdiyini və təxminən 1500 nəfərin bu dildə səlis danışa bildiyini bildirib.
Dilin canlandırılması işlərinin cəmiyyət sağlamlığına da müsbət təsirlərinin olduğunu qeyd edən Sallabank Kanadada yerli icmalarda həyata keçirilən dil proqramlarının gənclər arasında intihar hallarının sayını azaltdığını, Avstraliyada isə yerli xalqlarda diabet hallarının azalması ilə əlaqələndirildiyini bildirib.
Avstraliyalı dilçi Evans bir dilin yox olması ilə yalnız sözlərin deyil, həmin dildə danışan icmaların təbiət, tarix və həyat tərzinə dair nəsillər boyu topladığı biliklərin də itdiyini bildirib.
Yerli dillərin elm dünyasının hələ tam müəyyənləşdirə bilmədiyi bitki və heyvan növləri ilə bağlı ətraflı məlumatlar ehtiva etdiyini bildirən Evans dillərin eyni zamanda cəmiyyətlərin miqrasiya yollarını və tarixlərini ortaya çıxarmaqda mühüm ipucları verdiyini qeyd edib.
Romanların yazılı tarixlərinin olmamasına baxmayaraq, mənşələrinin dil araşdırmaları sayəsində Şimal-Qərbi Hindistana qədər izlənə bildiyini deyən Evans oxşar üsullarla yazılı qeydləri olmayan bir çox cəmiyyətin keçmişi ilə bağlı ətraflı məlumat əldə edilə bildiyinə diqqət çəkib.
Şifahi ədəbiyyatın dillərin ən güclü istifadə sahələrindən biri olduğunu bildirən Evans yazılı ənənəsi olmayan cəmiyyətlərdə şeir, dastan və şifahi hekayələrin nəsillər boyu ötürülməsinin insan yaddaşının güman ediləndən daha güclü olduğunu göstərdiyini söyləyib.
Cənub-Şərqi Asiyada bəzi yerli icmaların danışdığı dilləri nümunə göstərən Evans bu dillərdə qoxuları təsvir etmək üçün son dərəcə inkişaf etmiş söz ehtiyatının olduğunu və bu icmaların qoxu yaddaşının Qərb cəmiyyətləri ilə müqayisədə daha inkişaf etmiş olduğunun araşdırmalarla ortaya qoyulduğunu bildirib.
Evans “İnsan həyatının bütün imkanlarını təmsil etdiyimizi düşünürük, amma əslində hamımız yalnız kiçik bir küncdə yaşayırıq. Digər dillərlə qarşılıqlı əlaqəyə girməyə başladıqda fərqli qapılardan içəri addımlayırıq” deyib.
UNESCO-nun Təhlükə Altında Olan Dillər Atlasının keçmiş redaktoru Kristofer Moseley də təhlükə altında olan dillər üçün ən təcili ehtiyacın hərtərəfli sənədləşdirmə işləri olduğunu bildirərək, “Zaman daralır və bu məsələ təcili xarakter daşıyır. Sənədləşdirmə işləri bütün digər imkanların da qarşısını aça bilər” qiymətləndirməsini verib.
